TA 27 DEĞERİ BİLİNMEYEN BİR BÜYÜK BİR ŞAİR VE YAZAR: RAHİM İBRAHİM A FORGOTTEN GREAT POETRY AND AUTHOR: RAHIM IBRAHIM
Nile University of Nigeria
DEĞERİ BİLİNMEYEN BİR BÜYÜK BİR ŞAİR VE YAZAR: RAHİM İBRAHİM
A FORGOTTEN GREAT POET AND AUTHOR: RAHIM IBRAHIM
JEL Code: N95
ÖZET
Rahim İbrahim, Afganistan Özbeklerinin değeri bilinmeyen büyük bir şairi ve yazarıdır. Akademisyen kişiliği ve gazeteciliği ile de tanınan Rahim İbrahim’in, Özbekçe ve Darice (Afganistan Farsçası) ile kaleme aldığı onlarca kitap ve makale bulunmaktadır. Aynı zamanda bir insan hakları savunucusu ve insan hakları hukukçusu olan Rahim İbrahim maalesef yaşadığı coğrafya sebebi ile gerektiği gibi bilinmemektedir.
Bu çalışmamızda Rahim İbrahim’in kısaca hayat hikayesine kısaca yer verildikten sonra eserleri tanıtılmış ve şiirlerinden örnek alıntılar yapılarak, O’nun Türkiye’deki akademik çevrelerce daha iyi tanınması amaçlanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Rahim İbrahim, Afganistan Özbek Edebiyatı, Özbek Edebiyatı, Dari ve Fars Edebiyatı
ABSTRACT
Rahim Ibrahim is a great forgotten poet, author, journalist in Afghanistan, especially among Afghanistan Uzbeks. He is an author of many published and unpublished works, including his poems, articles, books, books for children. He graduated from the Department of Dari Language and Literature at Kabul University. After his graduation, he worked as a teacher, lecturer in several high schools and universities. He worked as a journalist in several newspapers, journals, radio, and TV companies. He was lived during war years in Afghanistan. He had to immigrate to Pakistan. After the Taliban regime, he returned back to Afghanistan and currently he is living in Mazar-e Sharif City and continues for his academic, lingual, and literature researches.
In this study, it is aimed to introduce this academic, author, and poet to the academic word of Turkey.
Key words: Rahim Ibrahim, Afghanistan Uzbek, Uzbek Literature, Dari Literature, Afghanistan Uzbek literature.
GİRİŞ
Afganistan Türkistan’ı veya Güney Türkistan denilen Afganistan’ın kuzey bölgeleri, tarihi Horasan coğrafyasının bir parçası olup edebi muhit olarak oldukça mümbit bir yerdir. Afganistan’ın makus tarihi ile ilintili olarak birçok savaşlara, göçlere sahne olmuş toplumun her kesimi gibi alimler, bilginler, şairler, edebiyatçılar da bu sıkıntılı süreçten olumsuz olarak etkilenmişlerdir. Buna rağmen Şafika Yarkin (Akyüz & Toplu, 2017), Halim Yarkin (Emini, 2006b), Salih Muhammed Hassas, Burhaneddin Namık, Muhammed Kazim Emini (Emini, 2006b) , Hafizi Cevzcani (Emini, 2006a), S.Nurullah Eminyar (Eminyar, 2009) vb. gibi diline ve kültürüne aşık, bu konuda her türlü fedakarlığa hazır kişiler sayesinde özellikle Afganistan’daki Özbek edebiyatı yok olmaktan kurtulmuş, son yıllarda ise siyasi yapının değişmesi ile birlikte bir gelişim sürecine girmiştir. (Akyüz & Toplu, 2017) Bu saygın şair, akademisyen ve yazarlardan birisi de hiç kuşkusuz Rahim İbrahim’dir. Kendisini tanıma ve arkadaşı olma şerefine nail olduğum Rahim İbrahim, on yıllar boyunca ihmal edilmiş, baskı altında kalmış bir dil olan Afganistan Özbekçesini (Akyüz, 2012) dirilten nefeslerden birisi olmuştur. Rahim İbrahim, günümüzde klasik Çağatay yani Doğu Türkçesine en yakın lehçe olan Afganistan Özbekçesinin kaynaklarını araştırma, geliştirme ve yeni yetişen nesillere ulaştırma konusunda adeta gecesini gündüzüne katmış yüze yakın makale, onlarca kitap kaleme almıştır. (Akyüz, 2017)
Rahim İbrahim bütün bu özelliklerine rağmen özellikle Türkiye’de akademik çevrede yeterince tanınmamaktadır. Kendisi hakkında ilk bilgilere Muhammed Emin Kazım Cevzcan şairlerini ihtiva eden Tezkere-i Şu’ara-yı Cevzcanan adlı kitabında yer vermiştir.(Emini, 2006a) Emrah İlik ise Cevzcan şairlerini konu ettiği Afganistan'ın Cevizcan Bölgesindeki Çağdaş Özbek Şairleri adlı yüksek lisans tezinde kendisini kısaca tanıtmıştır. (İlik, 2012) Daha sonraki dönemde ise Geç Dönem Çağatay Edebiyatından Günümüze Afganistan Özbek Edebiyatı ve Faryab Edebi Muhiti adlı yüksek lisans tezimde kendisi hakkında kısa bir bilgi ve şiirlerinden birkaç örnek vermiştim. (Akyüz, 2012) Rıdvan Öztürk ise Günümüz Afganistanlı Özbek Şairleri adlı eserinde Rahim İbrahim’e yer vermiştir. (Öztürk, 2014) Ancak, Rahim İbrahim, yapmış olduğu çalışmalar ve kaleme aldığı kitap ve ilmi makaleler ile akademik çevrelerce çok daha fazla tanınmayı hak etmektedir. Bu çalışmamızda Rahim İbrahim’in bilim ve akademik özelliklerini ortaya koyarak, özellikle Türkiye bilim çevrelerince daha yakından tanınması amaçlanmıştır.
RAHİM İBRAHİM
Muhammed Ibrahim oğlu Muhammed Rahim, 1956 (1335 hicri şemsi) yılında, Faryab vilayeti, Garzivan ilçesine bağlı olan Gaveki köyünde dünyaya gelmiştir. Aslen Faryab vilayetine bağlı Kaysar ilçesi Al-Suvali köyündendir. (İbrahim, 2020) İlk ve orta eğitimini Faryab vilayetindeki Nadem Kaysari Okulunda almıştır. Kabil Üniversitesi Dil ve Edebiyat Fakültesi, Dari (Afganistan Farsçası) Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü 1978 (1357 hicri şemsi) yılında bitirerek yüksek eğitimini tamamlamıştır. (Emini, 2006b)
Mezun olduktan sonra Faryab vilayetine bağlı okullarda bir müddet öğretmenlik yapmıştır. Daha sonra Faryab Yüksek Öğretmen (Pedagoji) Enstitüsünde öğretim görevlisi olarak çalışmaya başlamıştır. İlerleyen yıllarda Cevzcan İli, Şibirgan şehrine taşınmış ve Cevzcan Eğitim Enstitüsünde öğretim görevlisi ve akademik işlerle ilgili rektör yardımcılığı görevinde bulunmuştur. Şibirgan’da kurulan ATCE Afgan-Türk Lisesi’nde bir müddet tercüman ve danışman olarak çalışmıştır. Daha sonra ise Mezar-ı Şerif’e yerleşerek Belh Üniversitesinde profesör olarak göreve başlamış ve bir müddet Hukuk Fakültesi’nin dekanlığını yapmıştır. Afganistan’ın Taliban yönetimine girmesi ile ailesi ile birlikte Pakistan’a gitmek zorunda kalmış, ülkede yeni yönetimin iş başına gelmesi ile Mezar-ı Şerif’e geri dönmüştür. (İbrahim, 2020)
Rahim İbrahim, eğitim alanında olduğu kadar gazetecilik yönü de öne çıkan aydın bir kişidir. Faryab Gazetesi’nde editörlük, Faryab Radyosu ve Cevzcan Televizyonunda yöneticilik, hicret günlerinde Pakistan’ın Peşaver şehrinde basılan “Çavuş” adlı dergide ve daha sonra Kabil’de yayınlanan “Kelid (کلید)” dergisinde baş yazarlık yapmıştır. Bir gazeteci ve entelektüel olarak, Amerika’nın Sesi Radyosu’na bağlı olarak Kuzey Afganistan’da yayın yapan Aşna Radyosu’nda muhabir olarak da çalışmıştır. Rahim İbrahim Kuzey Afganistan Gazeteciler Cemiyeti’nde genç gazetecilerin yetişmesi için eğitimci olarak görev yapmıştır. (İbrahim, 2020)
Rahim İbrahim, Afganistan’ın “Haber Alma Hürriyeti Hakkı” kanun tasarısını hazırlamak için seçilen dört kişilik komisyonda da yer almıştır.
Rahim İbrahim, yirmi yıldan daha uzun bir süreden beri değişik üniversitelerin Dari Dili ve Edebiyatı, Özbek Dili ve Edebiyatı ile gazetecilik alanlarında bilimsel makaleler yazmaya devam etmektedir. Günümüze kadar Meymene, Şibirgan, Mezar-ı Şerif, Kabil ve Peşaver de yirmiden fazla bilimsel konferans ve sempozyuma eserleri ile katılmıştır. Kendisi; Özbekçe, Farsça, Peştunca ve Türkiye Türkçesi bilmektedir. Kırgızca, Kazakça, Azerbaycan Türkçesi, Türkmence ve Uygurca gibi çağdaş Türk lehçeleri yanında Çağatayca ve klasik Farsça’da uzmandır. Birçok öğrencinin yüksek lisans ve doktora tezi danışmanıdır. Belh Üniversitesi Gazetecilik Bölümünde yaptığı araştırmalarla adını duyurmuş ve birçok yazarın eserleri için editörlük yapmıştır. (İbrahim, 2020)
Rahim İbrahim aynı zamanda insan hakları savunucu olup, Faryab ve Mezar-ı Şerif’te İnsan Hakları ile ilgili komisyonlarda görev almıştır.
Rahim İbrahim’in kayda değer bir yönü ise çocuklar için Afganistan Özbekçesi ve Farsça kitaplar özellikle de hikâye kitapları yazmış olmasıdır.
Yazmış olduğu yazılar, makaleler ve diğer eserler; Faryab Gazetesi (Meymene), Mücelle-i Ferheng-i Merdum (Kabil), Kuyaş Dergisi (Meymene), Yağdu Dergisi (Mezar-ı Şerif), Cevzcanan Gazetesi (Şibirgan), Şibirgan Dergisi (Şibirgan), Yuldız Gazetesi (Kabil ve Mezar-i Şerif), Azad Afganistan (Peşaver), Masir (Peşaver), Sedef (Peşaver), Sepide (Peşaver), Saba (Peşaver), Bişr (Peşaver), Çavuş (Peşaver), Sada-i Emruz (Peşaver), İnkişaf (Peşaver), Zernegar (Kanada), Cihan-ı Nev (Mezar-i Şerif), Mücelle (Kabil), İktidar-ı Milli (Kabil), Engareh (Kabil), Afganistan Gazetesi (Kabil), Tarbiyat Dergisi (Kabil), Kaleme Degisi (Almanya), Sada-yi Maarif Dergisi (Kabil), Belh ve Vatandaran Dergisi (Kabil), bazı internet sitelerinde yayınlanmıştır. Müellifin yüz civarında bilimsel makalesi, Özbek, Türk ve Fars dillerinden yapmış olduğu çeviriler bulunmaktadır. (İbrahim, 2020)
Rahim İbrahim eserlerini Afganistan Özbekçesi ve Darice yazan yani iki dilli bir akademisyen, alim ve edebiyatçıdır. Özbekçe olarak; 1.“(چومچوقچه) Chumchukche”- Çımçıkça (Serçece): Küçük çocuklar için Özbekçe hikayelerden oluşan bir eserdir. 2. “انسان، چشم و چراغ آفرینش، بررسی ابعاد انسان در خمسۀ نوایی = انسان یرتیلیش نینگ کوزی و چراغی. نوایی نینگ خمسه سیده انسان بعدلری نی تیکشیریش İnsan. Yaratılışın Gözü ve Işığı: Bu eser, Ali Şir Nevayi’nin Hamsesinde ele alındığı şekliyle insanın yaratılış sebeplerini, yaşarken uyması gereken sınırları ve bunların etkilerini öğretmek amacıyla yazılmıştır. Bu kitap daha sonraları (نوایی، سیاستمدار پیشگام در دفاع از حقوق بشر) - (نوایی، انسان حقلرینی دفاع ایتووچی ایلغار سیاستچی) – Nevai, İnsan Hakları için Hukuki Mücadele veren Öncül Bir Siyasetçi adıyla Dari ve Afganistan Özbekçesi olarak 3 baskı yapmıştır.
3. “(قان بیلن یازیلگن خط) Qan Bilen Yozgan Xat”- Kan ile yazılan Mektup: Kısa Hikayelerden oluşan bir kitaptır. 4. “(مقاله لر) Maqolalar”- Makaleler. 5. “(شعرلر) She’rlar”- Şiirler. 6. “Tarqalgan Qisqa Hikoyalar va Pyeslar”: Yayınlanmış Kısa Hikayeler ve Piyesler, 7. “(هویدا دیوانی) Xuwayda Diwani”: Hüveyda Divanı. 8. “(راحتِ دل) (فولای یورک) Rahatı Dil- Qulay Yurak”: Kalp Huzuru. 9. (ابراهیم ادهم داستانی)- Ibrohim Adham Dastani: İbrahim Edhem Destanı. [Hüveyda Divanı, Kalp Huzuru ve İbrahim Bin Edhem Destanı adlı bu üç eserle Hüveyda’nın külliyatının tercümesi ve düzenlenmesi yapılarak Hüveyda’nın günümüzde de bilinmesi ve okunması amaçlanmıştır.] 10. “(قره خان) Qara Xon”: Kara Han, çocuklar için 30 hikâye, 11. “(فرهنگ اوزبیکی- دری) O’zbekça-Dariça So’zliq”: Özbekçe-Darice Sözlük yayınlamıştır.
Rahim İbrahim’in Özbekçe olarak kaleme aldığı yayınlanmamış eserleri ise; 1.“(ادبیات اوزبیکی در افغانستان از قرن هشتم تا چاردهم هجری) Afg'onistonda O'zbek Adabiyoti Hijriy Sakkizinchi Asrdan-O'n To'rtinchi Asrga”. Afganistan’da Özbek Edebiyatı (Hicri sekizinci Yüzyıldan Hicri On Dördüncü Yüzyıla). Bu eser Özbekçe ve Darice olarak yazılmıştır olup alanındaki en kapsamlı eserlerden biridir. 2. “(الهی نامه از سعید قاسمی شاعر قرن نهم در هرات) Hirotda IX. Asr Shoiri Said Gasemiy Tomonidan Elaxiname”: Herat’ta IX. yüzyıl şairi Said Kasimi’nin İlahinamesi. 3. “(بایقرا رساله سی) Bayqara Risolasi”: Baykara Risalesi, Hüseyin Baykara zamanının edebi, siyasi ve sosyal yönlerinin incelenmesi. 4.“(قیغو آژدری) Qaygu She'riy To'plami”: Kaygu-Şiir külliyatı. 5. “(هر کیم بیلدی) Har Kim Bildy- Qisqa Hikoyalar To'plami”: Her Kim Bildi- Kısa Hikayeler, 6. “(یاشیل یپراغ شصت) Yashil Yapragh: Yeşil Yaprak- Bu kitap bazı şairlere ait atmış tane edebi eseri içermektedir.7. “(بلبل و گل) Bulbul va Gul”: Bülbül ve Gül, 8. “(تحفة الاحباب نینگ اوزبیکچه ترجمه) Tuhfatul Al-Ahbab Ning O'zbekcha Tarjimasi”: Tuhfet-ul Ahbab’ın Özbekçe Tercümesi, 9. “(ملایولداش خلوتی نینگ سفرنامه سی) Molla Yoldash Xalwati ning Safer namesi”: Molla Yoldaş Halveti’nin Seyahatnamesi’dir
Daha önce belirttiğimiz gibi Rahim İbrahim iki dilli (bilingual) bir yazar olup Dari (Afganistan Farsçası) olarak yayınlanmış eserleri şunlardır: 1. (گزینۀ اشعار سید احمد بینا) Seyyid Ahmad Ahmad’in Şiirleri, 2. (رنگین کمان شعر تألیف جمعی) Rengin Keman Şiir Külliyatı, 3. (دیوان مولانا نعمت الله محوی قیصاری) Mavlana Nimetullah Mahvi Kaysari’nin Divanı, 4. (دستور العمل / گزیده یی از تزوک امیر تیمور به ترجمۀ ابوطالب الحسینی) Emir Timur’un Tüzüğün’den Tercüme Edilen Bölümler (Ebu Talip El-Hüseyni tarafından yapılan tercümelerle beraber). Bu eser Faryab Gazetesi’nde yayınlanmıştır. 5. (مثنوی- ترجیع بند هفت ِ مجلس ِ ابن یمین شبرغانی) Mesnevi (İbni Emin Şibirgani’nin Meclisinin Yedinci Bendi’nin Değerlendirmesi”. Bu eser Cevzcan Gazetesinde yayınlanmıştır. 6. (رباعیات ظهیر فاریابی) Zahir Faryabi’nin Rubaileri, 7. (رهنمای مطالعه ترجمه و نویسندگی) Makale Der Berayi Usulü Nevisendegi: Yazarlık usulü hakkında makale. 8. (درس یک دزد قصه هایی برای اطفال) Bir Hırsızın Hikayesi: Çocuklar için hikayelerle dersler. 9. (سنجاب مفتخوار قصه هایی): Sincap, Çocuklar İçin Faydalı Hikayeler, 10. (افسانۀ نان و چند قصۀ دیگر) Nan (Ekmek) Efsanesi ve Çocuklar için Bazı Hikayeler. 11. (کمان طلایی قصه هایی برای اطفال) Altın Keman Hikayeler. Bu eserin dördüncü baskısı Afganistan’da İsveç Komisyonu tarafından yapılmıştır. 12. (پشک موزه دار) Silahşor Kedi (Çocuklar İçin), 13. (صوُر ِ قلم ، مجموعه یی از اشعار حامد فاریابی) Sûr-i Kalem-Hamid Faryabi’nin Şiir Külliyatı, 14. (شیرین ، زنی بر اوج زیبایی ، خردمندی و شوربختی/ تحلیل شخصیت شیرین در خسرو شیرین نظامی) Şirin, Güzelliğin, bilgeliğin ve sefaletin zirvesinde bir kadın: Nizami’nin Hüsrev’de Şirin adlı eserinde Şirin’in kişilik analizi. 15. (جایگاه کودک در مثنوی) Çocuğun Mesnevi’deki Yeri. 2007 Uluslararası Mevlâna (Rumi) Yılı sebebi ile yazılmış ve yayınlanmıştır. 16. (نوایی سیاست مدار پیشگام در دفاع از حقوق بشر / چاپ چارم از طرف مقام ولایت و نهاد های مدنی فاریاب) İnsan haklarını savunmada öncü bir politikacının liderliği. Bu eserin Faryab valisi ve sivil toplum kuruluşları tarafından dördüncü baskısı yapılmıştır. 17. (امیر نامه) Emirname. 18. (کمان طلایی) Altın Keman. Çocuklar için yazılmış olan bir hikâye kitabı olup Göte Enstitüsü tarafından basılmıştır. 19. (برگهایی از تاریخ قیصار) Kayser Tarihinden Yapraklar. 20. (در بارۀ بابر) Babür Hakkında 21. (کتابچه مذاکرات راولپندی) Kitapçık (Revalpindi Sohbetleri).
Rahim İbrahim’in Darice kaleme aldığı ve yayınlanmaya hazır olan eserleri ise şöyledir: 1. (میم خانم / یک اثر داستانی) Mim Hanım. Roman-fantastik eser, 2. (چار خواهران) Dört Kız kardeş. Çocuklar için yazılmış bir hikâye kitabıdır. 3. (چل تا بود نبود) Kırk tane bir varmış bir yokmuş. Çocuklar için masal kitabıdır. 4. (پنج سخن در بارهٔ ناصر خسرو) Nasır Hüsrev hakkında beş söz. 5. (دیوان ابن یمین شبرغانی با مثنویهای پرتو ذات و مجلس افروز) Ibn-i Yemin Şibigani’nin Divanı, Mesnevisi ve Efruz Meclisi adlı eseri. 6. (دیوان میرزا صورت) Divan-ı Mirza Suret, 7. (گزینه یی از اشعار تایب بادغیسی) Tayyib Badghisi’nin Şiir Külliyatı, 8. (شش مقاله در بارۀ انوری) Enveri hakkında altı makale, 9. (جلد دوم و سوم افسانۀ نان و چند قصۀ دیگر) Efsane-i Nan’ın ikinci ve üçüncü ciltleri ve başka birkaç hikâye. 10. (مجموعه هایی از فولکلور شامل ضرب المثل ، دوبیتی ، چیستان) Halk Edebiyatı Eserleri Külliyatı (Ata sözleri, deyimler, bulmacalar, maniler). 11. (مجموعه یی از افسانه های مردم) Halk Hikayeleri Külliyatı, 12. (قصاید فانی _ میر علیشیر نوایی با توجیه ابیات و شر ح لغات) Ölümlü şiirler. Mir Ali Şir Nevai’nin beyitlerinin anlamı ve eserlerinde kullanılan kelimeler sözlüğü 13. (فرهنگ ابراهیم) İbrahim Sözlüğü, 14. (700 اصطلاح عرفانی) Yedi Yüz Tasavvuf Terimi, 15. (سنگ بقۀ غمگین) Hüzünlü Abide. Çocuklar için hikâye kitabıdır. 16. (مجموعۀ مقالات علمی و ادبی ترجمه شده از منابع تورکی و اوزبیکی) Türk ve Özbek Kaynaklarından Tercüme Edilmiş İlmi ve Edebi Makaleler Külliyatı, 17. (پنج مجموعۀ شعری) Beş Şiir Dergisi, 18. (بچه های کوچۀ ما) Bizim Sokağın Çocukları. Roman. 19. (دو مجموعۀ داستانی) İki Hikâye Külliyatı 20. (مجموعه یی از مقالات ادبی ، تاریخی) Edebi ve Tarihi Makaleler Külliyatı (Yüz civarında makale). 21. (مجموعه یی از مقالات ژورنالستیکی) Gazetecilik Makaleleri Külliyatı. 22. (خصوصیات یک ژورنالست خوب) İyi Gazetecinin Özellikleri, 23. (بنوش از چه لرزانی ، مجموعه یی از شعر شاعران جهان) Dünya Şairleri Antolojisi. 24. (ده گفتار دربارۀ داستان و داستان نویسی از نویسنده گان) Yazarların Hikâyeleri ve hikâyeleri hakkında on tane söz. 25. (نویسنده گی / رهنمود نویسنده گی برای جوانان) Yazarlık, Gençler İçin Yazarlık Rehberi, 26. (گلستان مواعظ از شاعری به نام نصرالله) Nasrullah isimli şairin Gülistan Vaazları 27. (مذاکرات راولپندی/ یک اثر تاریخی) Ravalpindi Müzakereleri / Tarihi Hatıra. 28. (فرهنگ اوزبیکی دری) Özbekçe-Darice Sözlük, 29. (گنج معنا) Manalar Hazinesi. Ali Şir Nevai’nin Farsça Şiirleri Hakkında, 30. (گوهری نامه) Gevheri Name. Seyyid Muhammad Sadık Gevheri Eserleri Külliyatı. (İbrahim, 2020)
Rahim İbrahim’in bu çalışma ve gayretlerine resmi makamlar da kayıtsız kalmamıştır. Kendisine kırk civarında teşekkür, takdir belgeleri ve sertifikalar verilmiş, 1981 yılında Afganistan Eğitim Bakanlığı tarafından madalya ile ve 2016 yılında (1395 hicri şemsi) Afganistan Devleti Seyyid Cemaleddin Afgani Nişanı ile ödüllendirilmiştir.
Rahim İbrahim Mezar-ı Şerifte günümüzde de ilmi faaliyetlerine devam etmekte olup, yirmiye yakın ilmi kitap basmış olan Kabil’deki İntişârâtî Müessesi’nin (انتشاراتی مؤسسه) sahibidir. (İbrahim, 2020)
İyi bir şair ve edip olan Rahim İbrahim’in Darice ve Özbekçe olarak kaleme aldığı yüzlerce şiiri vardır. Onun, Özbekçe şiirlerinden iki tanesi Arap ve Latin harfleriyle aşağıda örnek olarak verilmiştir.
حادثه دیوالی - HODİSA DEVOLİ (HADİSE DUVARI)
یاتیب سن مینگ تومن حادثه لر دیوالی آستیده - Yotibsan ming tuman hodisalar devoli ostida
زمان جادوگری مینگ بیر دغا بیرلن - Zamon jodugari ming bir dag’a birla
کوزینگگه تامیزر اویقو - Ko’zingga tomizar o’yqu
زمان پیمانه سی - Zamon paymonasi
افیونلی شهبا دن تولیب تاشگن - Afyuni shubodan to’lib toshkan
ریا دن توله ساتگینی - Riyodan to’la sotgini
تونر چولپان یولدوز دیک - Tunar Cho’lpon yulduzdek
چیرایلی هم - Chiroli ham
ریا ایلدیز لری هر لحظه – هر آن ده - Riyo ildizlari har lahza- har on da
چرایلی و گوزل قیزلر ساچی دیک چیرماییب تورگن ایاغینگده - Chiroyli va go’zal qizlar sochidek chermoyib turgan ayog’inda
و بوینینگ بیرله قولینگده - Va bo’ning birla qo’lingda
کیلیشکن همده الداوچی - Kelishgan hamda aldochi
***
- یاتیب سن مینگ تومن حادثه لر دیوالی آستی ده - Yotibsan ming tuman hodisalar devoli ostida
تاوشقان دیک گوزینگ آچیق - Tovushqon dek ko’zing ochiq
قلبینگ - Qalbing
اویقو ده تاکی؟ - O’yquda to kai?
کییک دیک حادثه هیدی نی اِیسکه ب تور - Keyikdek hodisa hedini iskab tur
قولاغینگ آو ده بولماقنی - Qulog’in ovda bo’lmoqni
بویوک اورمانده یورگن ارسلان دن اورگه نیب قالگیل - Buyuk o’rmonda yurgan arsalondan o’rganib qolgil
کوزی اویقو ده بولگنده - Ko’zi o’yquda bo’lganda
یوراکی اویقوسیز، اویغاق - Yuroki o’yqusiz o’yg’oq
اگر ده بیرته یپراق هم درختلر شاخی دن توشسه - Agarda birta yaproq ham daraxtlar shaxidan tushsa
تورار کو سیسکینیب بیردن - Turorku seskinib birdan
***
یاتیب سن مینگ تومن حادثه لر دیوالی آستی ده - Yotibsan ming tuman hodisalar devoli ostida
تمدن کوچه سیده ای ییگیت آغَم - Tamadun ko’chasida ay yigit og’am
قراتینگ، تاریخینگ بولسین - Qiroting, tarixing bo’lsin
قولینگده نقره کوب قمچی - Qo’lingda nuqrako’b qamchi
بیلیملرنینگ یاروق شمعی - Bilimlarnin yoruq shami
***
یاتیب سن مینگ تومن حادثه لر دیوالی آستی ده - Yotibsanming tuman hodisalar devoli ostida
زمان جادوگری مینگ بیر دغا بیرلن - Zamon jodygari ming bir dag’ birla
کوزینگگه تامیزر اویقو - Ko’zingga tomizar o’yqu
مخدر اویقو دن تورگیل - Muxaddar o’yqudan turgil
یاتیب قالمه - Yotib qolma
آتیب قالگین - Otib qolgil
1990 (1369 hicri şemsi), Meymene (میمنه) (İbrahim, 2020)
ساغینماق - SAĞINMAK
توله قان بولسه یوره ک شادلیک فضاسین سیز مه گی - Tola kan bolsa yürek, şadlik fezasin sezmegey
دیده گر بولسه سقور، تون نینگ ضیا سین سیز مه گی - Dide ger bolsa sokur, tünning ziyasın sezmegey
طینتی حیوان کبی ایچماق و خوراک دن توزوک - Tiyneti hayvan kibi içmak ve horakden tüzük
قیغولرییزگن کیشی نینگ ، اون- صداسی سیز مه گی - Kayğuler yizgen kişining, ün-sedası(n) sezmegey
گر بشرنینگ قانی تورسه ، توزه گه وحشی یوره ک - Ger beşerning kanı tursa, tüzege vahşi yürek
قانگه چومیلماقچی بولگه ی ، ییر عزاسی سیز مه گی - Kanga çomilmakçı bolgay, yer ezası sezmegey
گر خزان نینگ جوری دن برباد اولسه غنچه لر - Ger hazaning cevrinden berbat bolse gonçeler
هیچ قاچان گونگلی گه عالم نی هواسی سیز مه گی - Hiç kaçan göngli ge, alim ney hevasi sezmegey
پربها دردانه دن توشگن اوزاق کونگلیم مینینگ - Pür beha dürdaneden, tüşgen uzak könglim mining
قرغه بیلمه س بو الم، بلبل نواسین سیز مه گی - Karga bilmez bu alem, bülbül nevası sezmegey
(Emini, 2006a)
SONUÇ
Bu çalışmamızda da görüleceği gibi Rahim İbrahim, Afganistan Özbek ve Dari (Fars) Edebiyatı’nın büyük bir temsilcisi, araştırmacısı, yayıncısı ve akademisyeni olmasına rağmen maalesef ülkemizde yeterince tanınmamakta ve eserlerinden istifade edilmemektedir.
Rahim İbrahim, Afganistan’daki diğer bazı çağdaş Özbek edebiyatçıları gibi, uzun yıllar süren savaşlara, ayrılıklara, muhacerete, fakr-u zarurete ve siyasi baskılara maruz kalmış, buna rağmen ilmi, edebi çalışmalarına devam ederek atalarından kalan dil ve medeniyet mirasının unutulup yok olmasını önlemek, yeni eserler ile zenginleştirmek ve yeni nesillere bu büyük mirasın intikal etmesini sağlamak amacı ile harikulade bir gayret ve çaba göstermişlerdir. Bu sebepten dolayı yerine göre manevi ve maddi her türlü fedakârlık yapmaktan geri kalmamışlar ve yeri geldiği zaman doğduğu, büyüdüğü topraklardan ayrılmak pahasına kendi fikir ve çalışmalarından ödün vermemişlerdir.
Rahim İbrahim yukarıda dile getirdiğimiz ağır şerait altında yüz civarında ilmi makale yazmış, onlarca kitap kaleme almış, ulusal ve uluslararası sempozyum ve kongrelere iştirak etmiş, binlerce öğrenciye ders anlatmış ve onların çalışmalarına danışmanlık yaparak kendisi adına büyük bir ilmi ve manevi zenginliğe sahip olmuştur. Rahim İbrahim’in kayda değer bir yönü ise çocuklar için Afganistan Özbekçesi ve Farsça kitaplar özellikle de hikâye kitapları yazmış olmasıdır. Bunun yanında Rahim İbrahim gazetecilik ve insan hakları savunuculuğu ve insan hakları hukukçusu olarak da ayrı bir öneme haizdir.
Maalesef Afganistan Özbek edebiyatı ile ilgili yapılmış olan ilmi çalışmalar ülkemizde oldukça azdır. Dolayısı ile Rahim İbrahim gibi bir büyük akademisyen, şair, yazar ve tercüman akademik çevrelerce yeterince tanınmamaktadır. Bu çalışmamızla birlikte Rahim İbrahim’in ülkemiz akademik çevrelerince tanınacağı kanaatindeyiz.
KAYNAKLAR
Akyüz, M. (2012). Geç Dönem Çağatay Edebiyatından Günümüze Afganistan Özbek Edebiyatı ve Faryab Edebi Muhiti (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: F.Ü. SBE.
Akyüz, M. (2017, June). Geç Dönem Çağatay Edebiyatından Günümüze Afganistan Özbek Edebiyatının Tarihi Gelişimine Kisaca Bakış. Alatoo Academic Studies, 2017(2), 317-324. www.iaau.edu.kg/aas adresinden alındı
Akyüz, M., & Toplu, B. (2017, 06 20). Afganistan’da Yaşayan Türki Uluslar Ve Dilleri. TURAN-SAM Uluslararası Bilimsel Hakemli Dergisi, 9/İlkbahar(34), 200-2006. doi:http://dx.doi.org/10.15189/1308-8041
Akyüz, M., & Toplu, B. (2017, 03). Asya'da Bir Kadın Tezkireci (Dr. Şefika Yarkin)-A Woman Biographist In Asia (Dr. Shefika Yarkin). TURAN-SAM Uluslararası Bilimsel Hakemli Dergisi, 9(33), 212-216. doi:http://dx.doi.org/10.15189/1308-8041
Emini, M. (2006a). Tezkere-i Şu’ara-yı Cevzcanan. Kabil.
Emini, M. (2006b). Afganistandagi Özbek Şairleri. Kabil.
Eminyar, S. (2009). Özbek Edebiyatı Tarihi. Şibirgan: Şibirgan Devlet Ün. Yayınları.
İbrahim, M. R. (2020, 09). Rahim İbrahim, his life and publications. (M. Akyuz, Röportaj Yapan)
İlik, E. (2012). Afganistan'ın Cevizcan Bölgesindeki Çağdaş Özbek Şairleri (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: F.Ü. SBE.
Öztürk, R. (2014). Günümüz Afganistanlı Özbek Şairleri. Konya: Palet Yayınları.
Akyuz, M. (2020, December 21). A Forgotten Great Poet And Author: Rahim Ibrahim - Değeri Bilinmeyen Bir Büyük Şair Ve Yazar: Rahim İbrahim. TURAN-CSR International Scientific, Peer-Reviewed & Refereed Journal, 12(48), 23-29. doi:DOI: http://dx.doi.org/10.15189/1308-8041
https://drive.google.com/file/d/1DAjHZr1023xIPUd8taQZzfQe3gOu59sW/view?usp=sharing
Comments
Post a Comment