TA 28 MİRZA SEYYÎD ŞERÎF RÂKIM SEMERKANDÎ VE TÂRİH-İ RÂKIM ADLI ESERİ MIRZA SAYED SHERIF RAQIM SEMERQANDI AND HIS BOOK NAMED TARIKH-E RAQIM

 

Doçent Dr. Murat AKYUZ

Nile University of Nigeria

murat.akyuz@nileuniversity.edu.ng

MİRZA SEYYÎD ŞERÎF RÂKIM SEMERKANDÎ VE TÂRİH-İ RÂKIM ADLI ESERİ

MIRZA SAYED SHERIF RAQIM SEMERQANDI AND HIS BOOK NAMED TARIKH-E RAQIM

JEL Code: N95

 

ÖZET

Klasik dönem Orta Asya tarihini anlatan önemli kaynaklardan birisi olan Tarîh-i Râkım ve müellifi Mirza Seyyîd Şerîf Râkım Semerkandî; İran, Özbekistan, Tacikistan ve Afganistan coğrafyasında oldukça meşhurdur. Tarîh-i Râkım’da konu edilen kişilerin daha çok ölüm tarihleri üzerinde durulur. Eserde kişiler kısaca tanıtılıp, özellikleri ve üstün yanları anlatıldıktan sonra, eğer varsa yazmış olduğu kitaplar, yaptırmış olduğu cami, medrese vb. yapılar hakkında bilgiler sunulur. Daha sonra birkaç şiir ile ilgili kişinin vefat tarihi ebced hesabı ile verilir. Eser daha çok Semerkand, Buhârâ çevresinin padişah, emir, melik, vezir, şair ve ediplerini tanıtmaktadır. Şîbânîler’in (Şeybânîlerin), Safevî ve Tîmûrîler ile mücadeleleri, kitapta mühim bir yer tutar. Ayrıca Hint alt kıtası ve Bâbürîler hakkında da bazı bilgileri bulunmaktadır.

Bu çalışmamızda İran, Özbekistan, Tacikistan ve Afganistan coğrafyasının tarihi konusunda oldukça meşhur bir kitap olan Tarîh-i Râkım ve müellifi olan Mîr Seyyîd Şerîf Râkım Semerkandî ele alınarak Türkiye akademik çevrelerine tanıtılması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler: Orta Asya Tarihi, Şeybani, Buhara, Semerkand, Tarih-i Rakım

ABSTRACT

Tarikh-e Raqim was written by Mir Sayed Shareef Samarqandi. He was born in Samarqand but his birth and death dates are unknown. His book is about the history of Central Asia in the late XVI century and early XVII century. He mentioned especially the death dates of emperors, kings, viziers, poets, scholars, and Sufis in his book by short information and the poems. These poems include their death dates in abjad. This book informs us about the struggles of Sheybanis with Safavids and Timurids. There is information about Baburis, the buildings of some mosques, libraries, and the geography of Central Asia, Iran, and India. Tarikh-e Raqim is one of most important resource for the understanding of the history of Central Asia and the life of this geography in the late XVI century and early XVII century. In this article, the introducing of this book is aimed to the academic world in Turkey

Key Words: History of Central Asia, Sheybanis, Bukhara, Samarqand, Tarikh-i Raqim

GİRİŞ

Mirza Seyyîd Şerîf Râkım Semerkandî tarafından yazılan ve klasik dönem Orta Asya tarihini anlatan önemli kaynaklardan birisi olan Tarîh-i Râkım; İran, Özbekistan, Tacikistan ve Afganistan coğrafyasında oldukça meşhur bir kitaptır. Doktora tezimin konusu olan Vâzih Kârî Rahmetullah (Buhârî) tarafından yazılan Tuhfetü’l-Âhbâb Fî Tezkireti’l-Âshâb adlı şair tezkiresinin, Mîrzâ Rahîm oğlu Mîrzâ Selîm Bek Selîmî tarafından yayınlanan 1914 Taşkent baskısında, Tarîh-i Kesîre adıyla derkenar olarak yayınlanan Tarîh-i Râkım ile ilgili araştırmalar yapmış ve kitabın önemi ile beraber Türkiye akademik çevrelerinde hemen hemen hiç bilinmediğini fark etmiştim. Bu dönemde bu kitabın Manûçehr Sutûde tarafından 2001 yılında Tahran’da yapılmış olan baskısını da bularak üzerinde çalışmıştım. Bu çalışmamızda Tarîh-i Râkım ve müellifi Mîr Seyyîd Şerîf Râkım Semerkandî ele alınarak tanıtılacak, kitabın muhtevası ve önemi üzerinde durulacaktır.     

TÂRİH-İ RÂKIM

Tarîh-i Râkım, Tarîh-i Râkımî, Tarîhnâme-i Râkımî, Tevârîh-i Mîr Seyyîd Şerîf Râkımî veya Tarîh-i Kesîre adı ile bilinen Mîr Seyyîd Şerîf Râkım Semerkandî tarafından kaleme alınmış, nesir olmakla beraber içeriğinde çok miktarda şiir bulunduran bir tarih kitabıdır. Kitap 1336 (736 h.) yani Emîr Tîmûr Gûrgânî’nin doğum yılından başlayarak 1644 (1054 h.) A’bdul-a’ziz Eşterhânî’nin tahta çıkış yılına kadar olan olayları ve özellikle önemli kişilerin vefat tarihlerini konu edinmiştir. (Akyüz, 2016) Tarîh-i Râkım’ın yazıldığı tarihle ilgili kitapta üç yerde bilgi bulunmaktadır. İlk olarak kitabın yazılış tarihi sayfa 54’de 1696 (1108 h.) olarak belirtilmiştir. 62. ve 164. sayfalarda ise kitabın yazılış tarihi 1708 (1120 h.) olarak verilmiştir. Bu durumda kitap 1712 (1125 h.) yılından önce tamamlanmış olmalıdır. Eser Muhammed Kazvînî’ye göre 1701 (1113 h.) yılında bitirilmiştir. (Sutûde, 2001)

Mîr Seyyîd Şerîf Râkım Semerkandî

Kitabın müellifi Mîr Seyyîd Muhammed Râkım Semerkandî, Semerkand ’da doğmuş ve burada vefat etmiştir. Kendisi XVI. yy. sonu ve XVII. yüzyıl başında yaşamış olup, doğum ve vefat tarihleri bilinmemektedir. Babasının adı Nûreddîn Ândicânî olup, Mevlâna Muhammed Geylanî’nin neslindendir.

Tarîh-i Râkım’dan anlaşıldığı üzere Mîr Seyyîd Râkım Semerkandî, iyi bir eğitim almış olup ataları gibi zamanın önde gelen din alimlerinden birisidir. Aynı zamanda diğer bilimleri de okumuş ve zamanının yeniliklerinin farkında olan aydın ve entelektüel bir kişiliğe sahiptir. Kendisi de ailesi gibi sanat ve edebiyata düşkündür. Yine kitabından şiiri kuvvetli kalem ehlinden birisi olarak tanındığı anlaşılmaktadır. Tarîh-i Râkım’daki şiirlerin üçte ikisi ona aittir. Kitapta kendi yazdığı birçok şiirin altına kendi ismini yazmamış veya Lamüellife yani yazarı yok diye not düşmüştür. Nesirde de nazımda olduğu kadar kuvvetli bir kaleme sahiptir. (Sutûde, 2001)

Kitabın Muhtevası

Tarîh-i Râkım’ın metni, besmele ve müellifin mukaddimesi ile başlamaktadır. İlk olarak Cengiz Han’ın neslinden gelen hükümdarlardan birisi olan Sultan Ebu Said'in vefatı konu edilerek O’nun hakkında bilgiler aktarılmakta ve vefat tarihi ebced hesabı ile şiir olarak verilmektedir. Kitapta daha sonra diğer kişilere geçilmekte, son olarak ise Hâfiz Adîneleng’in vefatı ile kitap bitmektedir.

Râkım Semerkandî kitabında Buhârâ ve Semerkand başta olmak üzere Mâverâ’un-nehr ve Horâsân bölgesinde yaşamış olan hükümdarlar, vezirler, emirler, beyler, alimler, şairler ve tasavvuf büyüklerini tanıtmış ve onların vefatları hakkında bilgiler vererek vefatları hakkında yazılmış olan ve ebced hesabıyla tarih düşüren şiirler özellikle kitaba dahil edilmiştir. Bu şiirlerin bir kısmı da yazarın kendi şiirleridir. Kitap özellikle Şîbânîler’in (Şeybânîlerin), Safevî ve Tîmûrîler ile olan savaşlarını, barışlarını ve mücadelelerini de konu edinmiştir. (Ma'âni, 1984) Müellif yaşadığı bölge sebebiyle kitabında Mâverâ’un-nehr, Horâsân ve kısmen İran, Bâbürîler ve Hindistan bölgesini ele almıştır. Kitapta kendi ailesi hakkında ve yaşadığı çevre ile ilgili coğrafik bilgiler de mevcuttur. Eser Muhammed Kazvînî’ye göre benzersiz olup, başka hiçbir kaynakta bulunmayan birçok bilgiyi içermektedir. (Sutûde, 2001)

Mîr Seyyîd Râkım Semerkandî bu kitabı yazarken, ele aldığı kişilerin vefatlarını ve vefat tarihlerini öne çıkarmış, ayrıca kişinin nesep bilgilerine, yapmış olduğu işlere, ortaya koymuş olduğu eserlere, kabiliyetlerine, ilim ve eğitim durumlarına, yazmış oldukları kitap ve şiirlere, şiirlerinin özelliklerine ve yaptırmış oldukları cami, mescit, kervansaray, çarşı, hastane vb. yapılara dair bilgiler verir. Kişiler hakkındaki bölümleri ilgili kişinin vefat tarihi verir ve vefat tarihini ebced hesabı ile düşüren beyit ve şiirlerle bölümleri bitirir. (Sutûde, 2001)

Mîr Seyyîd Râkım Semerkandî, Tarîh-i Râkım adlı bu eserinde; Orta Asya’da Cengiz Han soyundan olan son padişah Ebû Saîd Hân’ın vefatı, Toğân Tîmûr’un vefatı, Tuğluk Tîmûr Hân’ın gelişi, Tîmûrî hükümdarı Sultân Hüseyîn Mîrzâ Bâykarâ’nın Herat’ta yaptırmış olduğu medrese, Sâhib-kırân Emîr Tîmûr’un Deşt-i Kıpçak’a gitmesi ve oradaki savaşları, Cihângîr Mîrzâ’nın şehit olması, Şâhruh Mîrzâ’nın doğumu, Allame Taftâzânî’nin vefatı, Tîmûr’un oğlu Mîrzâ Ömer Şeyh’in vefatı, Tîmûr’un Hindistan ve İran ve diğer ülkelere olan seferleri, Tîmûr’un vefatı, Mîrzâ Bâykarâ’nın vefatı, Bâysungûr Mîrzâ’nın vefatı, Emîr A’lîşîr Nevâî’nin vezareti, Mevlânâ Molla Câmî’nin doğum tarihi, Şîbânî (Şeybânî) Hân'ın ve Şâh İsmâ’îl'in ortaya çıkışları, Şîbânî (Şeybânî) Hân’ın Semerkant, Belh ve Herât’a yapmış olduğu seferler, Şîbânî (Şeybânî) Hân’ın Şah İsmâ’îl'e yazdığı mektup, Şîbânî (Şeybânî) Hân ile Şah İsmâ’îl arasındaki savaş,  Semerkand Ulu Camii'nin ve Semerkand medresesi inşaatı, Ubeydullah Hân’ın Mâverâ’un-nehr’i Bâbür Mîrzâ’nın elinden alması, Mîrzâ Ömer oğlu Bâbür Mîrzâ’nın vefatı, Ubeydullah Hân’ın tahta çıkması, Buhârâ’da Mîr A’rab Medresesi’nin yapılması, Ubeydullah Hân’ın vefatı, Mîrzâ Çağatây’ın vefatı, Bâbür Mîrzâ’nın gibi birçok olay hakkında eşsiz bilgiler vermektedir.

Tarîh-i Rakım Üzerine Yapılmış Çalışmalar

Muhammed Kazvînî, bu eser üzerinde çalışmış ve Tarîh-i Râkım ile Muhammed Emîn Bin Mîrzâ Zamân Hân’ın yazmış olduğu Tarîh-i Türkistân adlı eserle birçok benzerliğini tespit etmiştir. Muhammed Kazvînî, Tarîh-i Türkistân’ın yazıldığı tarihi tam tespit edemediği için hangisinin diğerinden alıntı yaptığına tam olarak karar verememiştir. (Enuşe, 2001) Ancak Ahmed Gülçîn Ma’ânî’ye göre Tarîh-i Râkım’da birçok yer Tarîh-i Türkistan kitabından alınmıştır. (Ma'âni, 1984)

Mîr Seyyîd Râkım Semerkandî’nin ismi ilk defa Melîhâ-î Semerkandî tarafından yazılmış olan ve hicri on birinci yüzyılda Orta Asya’da yaşamış olan şairleri ele aldığı Tezkire-i Muzekkir’ul-Ashâb adlı şair tezkiresinde geçmektedir. (Enuşe, 2001)

Tarîh-i Râkım üzerine ilk araştırmaları Sadreddîn A’ynî Semerkandî yapmış olup, Numûne-i Edebiyât-ı Tâcîk adlı eserinde Mîr Seyyîd Râkım Semerkandî ve Tarîh-i Râkım hakkında bilgiler aktararak şiirlerinden örnekler vermiştir. (A'ynî, 1925)

Muhammed Kazvînî ve Ahmed Gülçîn Ma’ânî (Ma'âni, 1984) ise bu kitabı inceleyen ve eserlerinde bu kitabı ve müellifi tanıtan diğer kişilerdir.

Son olarak Manûçehr Sutûde, kitap üzerinde etraflıca çalışmış, kitabın İngiltere, Fransa, Rusya, Tacikistan ve İran’da bulunan nüshalarına ulaşmış, bu nüshalar arasında metin ve muhteva karşılaştırmaları yaparak, 2001 (1380 h. şemsi) yılında Mahmûd Afşâr Yezdî’nin yardımları ile Tahran’da bastırmıştır. (Sutûde, 2001)

Tarîh-i Râkım’ın Türkçe Tercümesi

Tarîh-i Râkım Doğu Türkçesine (Çağatay Türkçesi) tercüme edilmiştir. Tercümanının kim olduğu bilinmeyen bu tercümenin bir nüshası Taşkent’te Özbekistan Bilimler Akademisi Doğu Bilimleri Bölümü’nde bulunmaktadır. (Enuşe, 2001) Diğer bir nüshası ise Paris Milli Kütüphanesi’nde Tarîh-i Râkım’ın Farsça aslı ve Doğu Türkçesi’ne olan tercümesi ile beraber yazılmıştır ve kütüphanede 1190 kayıt numarası ile bulunmaktadır. (Sutûde, 2001)

Tarîh-i Râkım’ın El Yazması Nüshaları

Tarîh-i Râkım’ın, Manûçehr Sutûde tarafından tespit edilen el yazması nüshaları aşağıdaki gibidir. (Sutûde, 2001)

1.      A’ynî Kütüphanesi Nüshası: Tacikistan’ın başkenti Duşanbe’de Sadreddîn A’ynî kütüphanesinde bulunan nüshadır. Bu nüsha “بسم الله الرحمن الرحیم- بر ضمایر ارباب دانش و خواطر اصحاب بینش واضح و لایح است که در تواریخ ایام و نوایب انام الخ -Bismillah ’ir-Rahman ’ir-Rahim. İlim erbabının niyetleri ve dostların görüşlerinin hatıraları günlerin tarihinde ve halkın başına gelen olaylarda açık ve aşikardır.” Cümlesi ile başlar. Kitabın sonunda 1332 h. (1913) yılının Mübarek Ramazan ayında Muhammed A’şûr bin Nûr Muhammed tarafından tashih edildiği belirtilmiştir.

2.      İran Millet Meclisi Kütüphanesi Nüshası: Tahran’da Meclis Kütüphanesinde 14429 kayıt numarası ile bulunmaktadır. Eser 250 sayfadır. Nestalik hatla yazılmış olup, renkli karton ciltlidir.

3.      Tahran Üniversitesi Merkez Kütüphanesi Nüshası: Tahran Üniversitesi Merkez Kütüphanesi’nde bulunmaktadır.  

4.      British Museum Nüshası: El yazması olup Londra’da British Museum’da Or. 5335 kayıt numarası ile bulunmaktadır.

5.      Royal Asiatic Society Nüshası: Londra’da bulunan bu nüsha 115 kayıt numarası ile kayıtlıdır.

6.      St. Petersburg Nüshası: St. Petersburg Müzesi’nde 17 kayıt numarası ile mahfuz olup, 1837 yıllarında (1253 h.) tarihlidir. Bu nüshanın haricinde St. Petersburg’da muhtelif yerlerde 3 nüsha daha vardır.

7.      Paris Milli Kütüphanesi Nüshası: Bu nüsha Doğu Türkçesi’ne olan tercümesi ile beraber yazılmıştır ve kütüphanede 1190 kayıt numarası ile bulunmaktadır.

8.      Paris Milli Kütüphanesi, Gabriel-Joseph Edgard Blochet indeksinde 2320 numara ile kayıtlı olan nüsha.

9.      Paris Milli Kütüphanesi, 472 kayıt numarası ve Gabriel-Joseph Edgard Blochet indeksinde 8451 numara ile kayıtlı olan nüsha olarak bilinmektedir. (Sutûde, 2001)

Tarîh-i Râkım’ın Basılmış Nüshaları

1.      Seyyîd A’lî Rızâ Takvî’nin yazmış olduğu Hindistan ve Pakistan’daki Farsça Tezkire Yazıcılığı (کتاب تذکرهنویسی فارسی در هند و پاکستان) adlı kitabın içinde yer almaktadır. Bu kitap Ali Ekber İlmi tarafından Tahran’da 1964 yılında yayınlanmıştır. (Sutûde, 2001)

2.      Tarîh-i Kesîre adıyla  Mîrzâ Rahîm oğlu Mîrzâ Selîm Bek Selîmî tarafından yayınlanan 1914 Taşkent baskısı: Tuhfetü’l-Âhbâb Fî Tezkireti’l-Âshâb, Şehr-i Sebz valisinin isteği ve Mîrzâ Selîm Bek Selîmî’nin çabaları ile taş baskı (litografya) tekniği ile Taşkent’te Litografya Gulâm Hasan A’rifcanova matbaasında  1332H. (1914) yılında basılmıştır. (Akyüz, 2015)

Tezkireyi yayına hazırlayıp bastıran Muhammed Rahîm oğlu Mîrzâ Selîm Bek Selîmî (Anak), (Selîmi) Buhârâlı olup 1850-1930 yılları arasında yaşamış olan Tacik asıllı şair, edebiyatçı ve tarihçidir. O’nun ataları Ora-tepe’dendir. Buhârâ’da eğitim görmüş, daha sonra Buhârâ Hanı Emîr Muzaffer’in (1860-1886) hizmetinde bulunmuştur. Emîr Abdulehad Han (1886-1911) döneminde birkaç vilayetin valisi olarak görev yapmıştır. Emîr Âlim Han (1911-1920) zamanında Buhârâ Hanlığı’nda Dışişleri Bakanlığı Vergi Mesulü olarak çalışmıştır. Cedidçiler hareketi ortaya çıktıktan sonra Çahâr Cûy bölgesinin hâkimi olmuştur. Ömrünün son yıllarında, Buhârâ Hanlığı’nın yıkılmasıyla beraber işinden uzaklaştırılmış ve hapse atılmıştır. (Enuşe, 2001)

Selîm Bek Selîmî devlet görevlerinde bulunmasının yanında kitaplar telif etmiş ve Farsça ve Arapça şiirler yazmıştır. Selîmî, kendi çağında yaşamış ve yetişmiş olan Â’ynî, Mehdi, Munazzam ve Fıtrat gibi 86 (Mecmûa-yı Selîmî’de Enûşe 78 şair olduğunu bildirmektedir. (Enûşe,510) Ancak Mecmûa-yı Selîmî üzerinde bizzat yapmış olduğumuz çalışmalara göre Mecmua-yı Selîmî’de 86 şair yer almaktadır. (Akyüz, 2015) Selîm Bek Selîmî, Buhârâlı şair ve ediplerin hayatını ve şiirlerini Mecmûa-yı Selîmi adıyla, Kesîre-i Râkım adlı tarih kitabıyla birlikte Kârî Rahmetullah Vâzih’in Tuhfetü’l-Âhbâb Fî Tezkireti’l-Âshâb  adlı eserine ilave edip düzenleyerek 1914 yılında Taşkent’te yayınlanmıştır.  (Selîmî, 1914)  Tarîh-i Râkım, bu mecmuada Târîh-i Kesîre adı ile Tuhfetü’l-Âhbâb Fî Tezkireti’l-Âshâb’ın etrafında, derkenar (sayfa kenarı) olarak bulunmaktadır. (Akyüz, 2015) Selîm Bek Selîmî, Tarîh-i Selîmî  adı altında Buhârâ ve Orta Asya’nın tarihini anlatan bir eser de kaleme almıştır. Bunların dışında, Târîh-i Mütekaddimin ve Müteahhirin (Öncekilerin ve Sonrakilerin Tarihi) adlı eseri de yazmıştır. Bu eserinde, İran’ın eski dönemlerini ve Cengiz Han’dan (603 - 624 H.) Buhârâ’nın hükümdarı Emîr Âlim Han’a (911 - 920 H.) kadar olan dönemdeki Orta Asya, Rusya ve Osmanlı tarihini anlatmaya gayret etmiştir. Bu eser, Hicri 1333/Miladi 1914 yılında Keşkül-ü Selîmî adlı eseriyle birlikte Taşkent şehrinde basılmış olup, tarihi olayları anlatmakla beraber ve edebi niteliği olan bir eser olarak bilinmektedir. Selîmî’nin, Târîh-i Mütekaddimin ve Müteahhirin adlı eseri ise Muhammed Ekber Âşık’in çalışmasıyla Rızâ Mâîl Hirevî’nin Yadnâme’sinde Berg-i Bîbergi adıyla Tahran’da 1999 yılında basılmıştır. Başka bir eseri ise Keşkulcik adıyla hazırlanmış ve tıp konularını içermektedir. Bu kitap Taşkent ve Tahran’da 1896 (1914) yılında neşredilmiştir. (Enuşe, 2001)

Mîrzâ Selîm Bek Selîmî, taş baskıya eklediği ön sözde (Selîmî, 1914): “Ondan sonra, bilgin ve arifler, cevher görüşlü tenkitçiler, onların huzurunda arz olsun ki bin üç yüz otuz iki (1332- miladi 1914) yılı ki, bu satırların yazarı ve bu tezkireyi kaleme alan, Şehr-i Sebz valisi Mîr İnak’ı hürmetle ziyaret edince, dediler ki:

“Tuhfetü’l-Âhbâb Fî Tezkireti’l-Âshâb” kitabı ki Kârî Rahmetullah Vâzih (Buhârî) tezkiresi olarak bu vilayette meşhurdur. Hakikaten hem makul ve rağbet edilen bir kitaptır ve tezkireler arasında, dikkat çekici ve sevimlidir, fakat birebir nüshaları bulunmaz. Bunun için isteyenler bulamadıklarından şikâyetçi ve kaygılıdırlar. İstediler ki, eğer bu kitap basılacaksa, onda tertip edilmiş olan bölümler tekrar düzenlensin. Ondan sonra da öncelikle kimler günümüze kadar Buhârâ ve bu vilayetin etrafını etkilemişlerse onlar da eklensin. Hem karar verdiler ki, “Târîh-i Kesîre”, yedi yüz otuz altı (736) senesinden ki -Emîr Tîmûr Gûrgânî’nin doğum yılıdır-, ta tarihi bin elli dört (1054 h.- 1644 miladi) Âhûnd Kösençî namıyla meşhur olan Mevlânâ Yusuf Karâbâğî’nin vefat tarihine kadar kayıt edilsin. Bu arada geçmiş olan, nazım ve nesir beyan eden şahlar, vezirler, edipler, bilginler ve fazıllar ve müelliflerin hepsi kitaba girsin. Buhârâ ve Şehr-i Sebz şairlerinin şiirleri de kitaba ek olarak konularak, kitabın sonuna getirilsin ve en sonunda Emaret-penâh’ın şiirleri -ki bendelerinin işlerini yapıp, fesat havasını aldıktan sonra, zaman zaman çeşit çeşit yollarla, dopdolu tabi sözleri mevzun tabiatından zuhur ederdi ve bunlardan bazıları, defterlerde ve varaklarda (kâğıtlarda) dağınık haldeydi- kitabın yapraklarını süslesin.”

Bu sayfaların yazarı, bu hizmeti ganimetlerin cümlesinden saymış, bu hizmete başlamayı ganimet bilmiş, İnşallah-ı Teâlâ bu faydalarla dolu ve baştan sona, ibretli sayfaları kitabın sonuna kadar yazmıştır. İhtimam mührüyle tamamlarsam, Vallahu’l-Mevfiku’l-Muin.” (Selîmî, 1914) Diyerek kitabı neden bastırdığını anlatmıştır. (Akyüz, 2015)

Bu kitabın iki nüshasının bulunduğu yerler aşağıdaki gibidir.

i. Özbekistan Cumhuriyeti, Nevâi Edebiyat Müzesi, Kolyazmalar Fondu, No: 207 olarak kayıtlı bulunan; Vâzih Kârî Rahmetullah (Buhârî), Tuhfetü’l-Âhbâb Fî Tezkireti’l-Âshâb, Litografya Gulâm Hasan A’rifcanova, Taşkent, 1332H.  (Akyüz, 2016)

ii. Özbekistan Cumhuriyeti Devlet Üniversitesi Kütüphanesi, No: 170 olarak kayıtlı bulunan; Vâzih Kârî Rahmetullah (Buhârî), Tuhfetü’l-Âhbâb Fî Tezkireti’l-Âshâb, Litografya Gulâm Hasan A’rifcanova, Taşkent, 1332 H. (Akyüz, 2016)

3.      Târih-i Râkım, Telif Mîr Seyyîd Şerîf Râkım Semerkandî adıyla Manûçehr Sutûde’nin gayretleri ve Mahmûd Afşâr Yezdî’nin yardımları ile 2001 (1380 hicri şemsi) yılında Tahran’da basılmıştır.  (Sutûde, 2001)

SONUÇ

Târih-i Râkım, Telif Mîr Seyyîd Şerîf Râkım Semerkandî tarafından yazılmış ve nesir olarak kaleme alınmış olmasına rağmen içeriğinde çok miktarda şiir bulunduran bir tarih kitabıdır. Bu kitapta konu edilen kişilerin daha çok ölüm tarihleri üzerinde durulmuştur. Kişiler kısaca tanıtılıp, özellikleri ve üstün yanları anlatıldıktan sonra, eğer varsa yazmış olduğu kitaplar, yaptırmış olduğu cami, medrese vb. yapılar hakkında bilgiler aktarılmıştır. Daha sonra birkaç şiir ile ilgili kişinin vefat tarihi ebced hesabı ile verilmiştir. Eser daha çok Semerkand, Buhârâ çevresinin padişah, emir, melik, vezir, şair ve ediplerini tanıtmaktadır. Şîbânîler’in (Şeybânîlerin), Safevî ve Tîmûrîler ile mücadeleleri, kitapta mühim bir yer tutmaktadır. Ayrıca Hint alt kıtası ve Bâbürîler hakkında da bazı bilgileri bulunmaktadır.

Kitap, elyazması nüshalardan elde edilen bilgilere göre 1708 (1120 h.) yazılmış olmalıdır. Tarîh-i Râkım, 1336 (736 h.) yani Emîr Tîmûr Gûrgânî’nin doğum yılından başlayarak 1644 (1054 h.) A’bdul-a’ziz Eşterhânî’nin tahta çıkış yılına kadar olan olayları konu edinmiştir. On dört elyazması nüshası olan ve üç kez basılan Tarîh-i Râkım, Doğu Türkçesine de tercüme edilmiştir. Bu eser üzerine Sadreddîn A’ynî, Muhammed Kazvînî, Ahmed Gülçîn Ma’ânî ve son olarak da Manûçehr Sutûde çalışmalar yapmıştır.

Bu çalışmamızda İran, Özbekistan, Tacikistan ve Afganistan coğrafyasının tarihi konusunda oldukça meşhur bir kitap olan Tarîh-i Râkım ve müellifi olan Mîr Seyyîd Şerîf Râkım Semerkandî ele alınarak Türkiye akademik çevrelerine tanıtılması amaçlanmıştır.

KAYNAKLAR

Akyüz, M. (2015, 12). Kâri Rahmetullah Vâzih’in Tufhe-Tul Âbhâb Fi Tezkire-Tül Âshâb Tezkiresi. Сулейман Демирель Атындағы Университеттің Хабаршысы, 4(35), s. 50-59.

Akyüz, M. (2015). Kârî Rahmetullah Vâzih‟in Tuhfetü‟l-Âhbâb Fî Tezkireti‟l-Âshâb Adlı Tezkire-i Şu‟arası‟nın Tercümesi ve Tahlili (Giriş, İnceleme, Metin, Çeviri, Dizin). İstanbul: F.Ü. SBE.

Akyüz, M. (2016, 11 26). Orta Asya’da Farsça Olarak Yazılmış Olan Tarih Kitaplari İle Şairler Hakkında Bilgi Veren Kitaplar. İ.Arabaev Devlet Üniversitesi Dergisi, 2016(4), 154-156.

A'ynî, S. (1925). Numûne-i Edebiyât-ı Tâcîk. Semerkand: SSCB Merkezi Halk Neşriyatı.

Enuşe, H. (2001). Daneeshname-i Edeb-i Farsi -An Encyclopedia Of Persian Literature-(8 Cilt). Tahran: Çap ve İntişarat-ı Sazman.

Ma'âni, A. G. (1984). Târîh-i Tezkireha-yî Fârsî (2 Cilt). Tahran: Kitabhane-yi Senayi.

Selîmî, S. (1914). Mecmûa-i Selîmî. Taşkent: Litografya Gulam Hasan Arifcanova.

Sutûde, M. (2001). Tarih-i Rakım, Telif Mir Seyyîd Râkım Semerkandî. Tahran, Iran: Kitâbhâne-i Millî Irân.

Vazih, K. (1914). Tuhfetü‘l-Âhbâb Fî Tezkireti‘l-Âshâb. (M. Selimi, Dü.) Taşkent: Litografya Gulam Hasan Arifcanova.

 

Akyuz, M. (2020, December 21). Mirza Sayed Sherif Raqim Semerqandi and His Book Named Tarikh-E Raqim - Mirza Seyyîd Şerîf Râkım Semerkandî ve Târih-İ Râkım Adlı Eseri. TURAN-CSR International Scientific, Peer-Reviewed & Refereed Journal, 12(48), 35-40. doi:DOI: http://dx.doi.org/10.15189/1308-8041

https://drive.google.com/file/d/12bm3QOmTo5zaFedVWzvRT3aGqjsAqfRp/view?usp=sharing